Twórczość literacka jako przeczucie i przewidywanie przez autora własnego losu

Abstract

Artykuł stanowi tekst prelekcji mistrzowskiej wygłoszonej przez wybitnego ukraińskiego slawistę i komparatystę, prof. Eugeniusza Nachlika, na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu w Białymstoku w ramach prestiżowego cyklu „Prelekcje Mistrzów”. Autor podejmuje w nim niezwykle frapującą i rzadko badaną w metodologii literaturoznawczej problematykę profetycznego charakteru twórczości literackiej. Analizie poddane zostaje zjawisko, w którym wybitni autorzy w swoich dziełach – celowo bądź podświadomie – antycypują, przeczuwają lub z precyzją opisują swój własny, przyszły los, w tym tragiczne okoliczności śmierci, wygnania lub życiowe kryzysy. W ujęciu metodologicznym praca sytuuje się na pograniczu historii literatury, psychologii twórczości oraz antropologii egzystencjalnej. Autor redefiniuje klasyczny stosunek biografii do tekstu, dowodząc, że dzieło literackie nie tylko odzwierciedla przeszłe doświadczenia pisarza, ale potrafi wyprzedzać realny bieg jego życia. Szerokie tło dla tych rozważań stanowi bogaty kontekst komparatystyczny literatury polskiej, ukraińskiej i rosyjskiej (ze szczególnym uwzględnieniem romantyzmu), w którym kategorie fatum, przeznaczenia i intuicji twórczej odgrywały kluczową rolę w formowaniu biografii artystycznych.

** The article presents the text of the Master's Lecture delivered by the eminent Ukrainian scholar of Slavic and comparative literature, Professor Eugeniusz Nachlik, at the Faculty of Philology of the University of Białystok as part of the "Lectures by Masters" series. The author addresses the compelling and rarely investigated topic of the prophetic nature of literary creativity in literary methodology. The analysis focuses on the phenomenon where prominent authors – either deliberately or subconsciously – anticipate, foresee, or precisely describe their own future fate, including the tragic circumstances of their death, exile, or pivotal life crises. Methodologically, the study is positioned at the intersection of literary history, the psychology of creativity, and existential anthropology. The author redefines the classical relationship between biography and text, arguing that a literary work not only reflects a writer's past experiences but can also precede the actual course of their life. A broad background for these reflections is provided by the rich comparative context of Polish, Ukrainian, and Russian literature (with special emphasis on Romanticism), where the categories of fatum, destiny, and creative intuition played a key role in shaping artistic biographies.