Procesy demograficzne w Polsce w latach 1946–2024. Konsekwencje kryzysu demograficznego dla systemu emerytalnego oraz perspektywy wzrostu dzietności w świetle wartości życiowych studentów

Abstract

Cel | W kontekście przyszłego rozwoju społeczno-gospodarczego wzrost dzietności staje się w Polsce poważnym wyzwaniem. Celem artykułu jest ukazanie zmian demograficznych w Polsce w latach 1946–2024 przez pryzmat ich przyczyn oraz skutków. W pracy sformułowano cztery pytania badawcze: 1. Jakie są konsekwencje kryzysu demograficznego dla systemu emerytalnego w Polsce?, 2. Jakie wartości życiowe przekładają się na perspektywy wzrostu dzietności?, 3. Czy system wartości studentów gwarantuje wzrost dzietności w najbliższych latach w Polsce?, 4. Jakie są zależności w systemie wartości reprezentowanym przez studentów oraz między systemem wartości reprezentowanym przez młode pokolenie a wartościami wyznawanymi przez ich rodziców i dziadków? Metoda badań | By zrealizować cel badania, zastosowano metodę ilościową, wykorzystującą sondaż techniką CAWI. Dobór próby w przeprowadzonym badaniu miał charakter celowo-kwotowy. Ankietę wypełniło 147 studentów polskich uczelni. O najważniejsze wartości życiowe zostali zapytani nie tylko studenci, lecz także ich rodzice oraz dziadkowie. Badanie międzypokoleniowe zostało przeprowadzone w kontekście systemu wartości S. Schwartza. Wyniki badania zostały przedstawione w postaci charakterystyki opisowej oraz zależności na podstawie współczynnika korelacji liniowej r-Pearsona. Wnioski | Wyniki badania wskazują, że wartości życiowe reprezentowane obecnie przez młode pokolenie nie gwarantują stabilnego rozwoju demograficznego. Pogłębianie się kryzysu demograficznego w Polsce stanowi poważne wyzwanie dla systemu emerytalnego. Oryginalność / wartość / implikacje / rekomendacje | Na tle wielowymiarowych uwarunkowań dzietności zwrócona została uwaga na znaczenie wartości życiowych młodych ludzi w podejmowaniu decyzji o rodzicielstwie. Oryginalność opracowania wynika z przyjęcia szerokiej perspektywy czasowej (1946–2024) i zastosowania badań międzypokoleniowych. Wartość opracowania polega na integracji analizy procesów demograficznych z refleksją nad systemem wartości i ich rolą w kształtowaniu polityki społecznej.

Purpose | In the context of the future socio-economic development, the increase in fertility has become a serious challenge in Poland. The aim of the article is to present the demographic changes in Poland between 1946 and 2024 through the lens of their causes and consequences. The study poses four research questions: 1. What are the consequences of the demographic crisis for the pension system in Poland?, 2. What life values influence the prospects for increased fertility?, 3. Does the value system of students guarantee an increase in fertility in Poland in the coming years?, 4. What are the relationships within the value system represented by students, and between the value system of the younger generation and the values of their parents and grandparents? Research method | To achieve the research objective, a quantitative method was applied, using a survey conducted with the CAWI technique. The sample selection in the study was purposive-quota based. The questionnaire was completed by 147 students from Polish universities. Questions about the most important life values were addressed not only to the students but also to their parents and grandparents. The intergenerational study was conducted within the framework of S. Schwartz’s value system. Results | The research results indicate that the life values currently represented by the young generation do not guarantee stable demographic development. The deepening demographic crisis in Poland poses a serious challenge to the pension system. Originality / value / implications / recommendations | Against the background of the multifaceted determinants of fertility, attention was given to the particular importance of young people’s life values in making decisions about parenthood. The originality of the study stems from the use of a broad time perspective (1946–2024) and from the application of intergenerational research. The value of this study lies in the integration of the demographic process analysis with a reflection on the system of values and their role in shaping social policy.