Wokół refleksji nad kształtem polszczyzny (część II)

Abstract

Prezentowana monografia (stanowiąca kontynuację publikacji „O, mowo polska, ty ziele rodzime…” Wokół refleksji nad kształtem polszczyzny, Sokólska 2017) podejmuje wieloaspektową analizę świadomości językowej oraz postaw wobec języka polskiego od przełomu XVIII i XIX wieku aż po wiek XX. Głównym celem publikacji jest ukazanie dyskursu nad kształtem, rozwojem i pięknem mowy ojczystej, toczonego nie tylko przez wybitnych językoznawców i leksykografów (m.in. Zenona Klemensiewicza, Stanisława Urbańczyka, Stanisława Słońskiego, Witolda Doroszewskiego czy Jana Karłowicza), ale również przez intelektualistów, mecenasów kultury oraz artystów słowa. Baza źródłowa pracy jest zróżnicowana metodologicznie i chronologicznie, obejmując słowniki, rozprawy historycznoliterackie oraz teksty quasi-językoznawcze. Książka dzieli się na trzy części. Pierwsza z nich, Leksyka, leksykologia i leksykografia, koncentruje się na przemianach zasobu słownikowego oraz ewolucji warsztatu leksykograficznego. Zawarto tu szczegółowe omówienie XIX-wiecznej i wczesnodwudziestowiecznej polskiej terminologii entomologicznej (na podstawie prac Teofila Żebrawskiego, Maksymiliana Siły Nowickiego i Bogdana Dyakowskiego), nowatorskiej struktury hasła słownikowego w Przyczynkach do projektu wielkiego słownika polskiego J. Karłowicza, a także zjawiska błędu językowego w ujęciu normatywnym (S. Słoński vs W. Doroszewski). Część tę dopełniają analizy semantyczne pojęcia „tolerancja” na przestrzeni dziejów polskiej leksykografii (począwszy od Słownika wileńskiego) oraz badania nad antropocentryzmem leksyki hipologicznej. Część druga, Świat stylistyki i ortoepii, przesuwa środek ciężkości na refleksje nad stylem, decorum oraz ewolucją polszczyzny, w dużej mierze osadzone w realiach XIX wieku. Analizie poddano poglądy księcia Adama Jerzego Czartoryskiego (Myśli o pismach polskich..., 1801) na temat zapożyczeń i formowania języka narodowego, a także propozycje kodyfikacyjne i stylistyczne hrabiego Stanisława Kostki Potockiego (m.in. Rozprawa o sztuce pisania..., 1813). Istotnym elementem jest ocena Józefa Ignacego Kraszewskiego jako krytyka zjawisk językowych (neologizmów, archaizmów) oraz omówienie dbałości o czystość mowy w pismach i podręcznikach gramatyki Antoniego Gustawa Bema. Sekcję tę wieńczy charakterystyka quasi-językoznawczych koncepcji wybitnych twórców dwudziestolecia międzywojennego (m.in. J. Tuwima, T. Boya-Żeleńskiego, J. Przybosia, S. Żeromskiego), dążących do aktywnego kształtowania zachowań językowych społeczeństwa. Trzecia część, Varia, przynosi szczegółowe studia przypadków, w tym analizę zderzenia potoczności (wulgaryzmów) z erudycją w idiolekcie T. Boya-Żeleńskiego oraz badanie metaforycznego sposobu konceptualizacji terminu „język” w naukowym dyskursie Z. Klemensiewicza i S. Urbańczyka. Całość monografii dowodzi, że refleksja metajęzykowa była nieodłącznie związana z historią i rozwojem cywilizacyjnym polskiego społeczeństwa. Publikacja otwiera przestrzeń do dyskusji nad granicami dyskursu o języku, ukazując go jako absolutny rdzeń narodowej tożsamości i najwyższe dobro kultury, o którego jakość i adekwatność dbali najwybitniejsi przedstawiciele polskiej inteligencji na przestrzeni wieków.

The presented monograph (a continuation of the publication “O, mowo polska, ty ziele rodzime…” Wokół refleksji nad kształtem polszczyzny, Sokólska 2017) undertakes a multifaceted analysis of linguistic awareness and attitudes towards the Polish language from the turn of the 19th century to the 20th century. The main objective of the publication is to present the discourse on the shape, development, and beauty of the mother tongue, conducted not only by prominent linguists and lexicographers (including Zenon Klemensiewicz, Stanisław Urbańczyk, Stanisław Słoński, Witold Doroszewski, and Jan Karłowicz), but also by intellectuals, patrons of culture, and artists of the written word. The source base of the work is methodologically and chronologically diverse, encompassing dictionaries, historical-literary treatises, and quasi-linguistic texts. The book is divided into three parts. The first, Lexis, Lexicology, and Lexicography, focuses on changes in the lexical system and the evolution of the lexicographical toolkit. It includes a detailed discussion of 19th- and early 20th-century Polish entomological terminology (based on the works of Teofil Żebrawski, Maksymilian Siła Nowicki, and Bogdan Dyakowski), the innovative structure of the dictionary entry in J. Karłowicz’s Przyczynki do projektu wielkiego słownika polskiego, as well as the phenomenon of language errors from a normative perspective (S. Słoński vs. W. Doroszewski). This section is complemented by semantic analyses of the concept of "tolerance" throughout the history of Polish lexicography (starting with the Słownik wileński) and research on the anthropocentrism of horse-related lexis. The second part, The World of Stylistics and Orthoepy, shifts the focus to reflections on style, decorum, and the evolution of the Polish language, largely embedded in the realities of the 19th century. The analysis covers the views of Prince Adam Jerzy Czartoryski (Myśli o pismach polskich..., 1801) on borrowings and the formation of the national language, as well as the codification and stylistic proposals of Count Stanisław Kostka Potocki (e.g., Rozprawa o sztuce pisania..., 1813). An important element is the evaluation of Józef Ignacy Kraszewski as a critic of linguistic phenomena (neologisms, archaisms) and a discussion of the care for the purity of speech in the writings and grammar textbooks of Antoni Gustaw Bem. This section concludes with a characterisation of the quasi-linguistic concepts of prominent interwar creators (including J. Tuwim, T. Boy-Żeleński, J. Przyboś, S. Żeromski), who sought to actively shape the linguistic behaviour of society. The third part, Varia, presents detailed case studies, including an analysis of the clash between colloquialism (vulgarisms) and erudition in the idiolect of T. Boy-Żeleński, and an examination of the metaphorical conceptualisation of the term "language" (język) in the academic discourse of Z. Klemensiewicz and S. Urbańczyk. The entire monograph proves that metalinguistic reflection has been inextricably linked with the history and civilisational development of Polish society. The publication opens a space for discussion on the limits of discourse about language, portraying it as the absolute core of national identity and the highest cultural good, whose quality and appropriateness have been safeguarded by the most eminent representatives of the Polish intelligentsia over the centuries.