Pedagogika emancypacyjna – zachodnie idee w rzeczywistości polskiej, ich szanse, zagrożenia i perspektywy

Abstract

Emancypacja jako proces społeczny, dotyczący osób i grup społecznych uważanych za zniewolone rozwija się już od czasów starożytnego Rzymu, z biegiem lat coraz intensywniej wpływając na różne sfery życia, w tym – na przestrzeń szkolno-edukacyjną. Jednym z głównych nurtów emancypacyjnych w edukacji stała się pedagogika wyzwolenia, reprezentowana przez takich myślicieli jak: Jean-Jacques Rousseau, Immanuel Kant, Paulo Freire czy Gert Biesta. Pedagogika wyzwolenia, szczególnie w wydaniu Freire’a, była reakcją na sytuację społeczną i polityczną, skupiającą się na roli edukacji w uświadamianiu opresji oraz zmianie systemu. Freire postulował wyzwolenie zarówno dla opresjonowanych, jak i ich oprawców, przez zmiany w edukacji i społeczeństwie. Zjawisko to wykraczało poza tradycyjne pojmowanie edukacji, traktując ją jako narzędzie do osiągania krytycznej świadomości i dążenia do autonomii. W tekście analizowana jest rola nauczyciela i ucznia w procesie edukacyjnym, stanowiąc podstawy to twierdzenia, że współczesna edukacja, w tym polska, nie zawsze wspiera idee emancypacyjne, koncentrując się na utrzymaniu porządku, zamiast na rozwoju indywidualności i krytycznego myślenia.

Emancipation as a social process, regarding individuals and groups considered to be oppressed, has been evolving since the time of the ancient Rome, and over the years has increasingly affected various spheres of life, including the school-education space. One of the main trends of emancipation in education was the pedagogy represented by such thinkers as Jean-Jacques Rousseau, Immanuel Kant, Paulo Freire and Gert Biesta. Emancipation pedagogy, especially as represented by Freire, was a reaction to the social and political situation, focusing on the role of schooling in raising awareness of oppression and changing the system. Freire called for emancipation for both, the oppressed and their oppressors, through changes in education and society. The phenomenon went beyond the traditional understanding of education, treating it as a tool for achieving critical consciousness and striving for autonomy. The text analyses the role of the teacher and student in the process of education, providing a basis for the argument that contemporary education, including Polish education, does not always support emancipatory ideas, focusing on maintaining order instead of developing individuality and critical thinking.