Three perspectives on the borderland: The case of northeast Poland and the regions across the border

Abstract

W artykule przedstawiono trzy perspektywy ujmowania pogranicza polsko - białorusko - litewskiego na podstawie badań terenowych na tym obszarze przeprowadzonych przez J. Holm - Hansena. Według autora północno - wschodni region Polski oraz przylegające do niego tereny na Litwie i Białorusi, pomimo znacznego zróżnicowania religijnego i etnicznego, nie są obszarem konfliktowym. Nieporozumienia, jakie można dostrzec na tym terenie, wynikają raczej z różnych sposobów postrzegania sytuacji współistnienia obok siebie różnych kultur. Na podstawie badań przeprowadzonych na obszarze wschodniego pogranicza autor wyróżnił trzy podstawowe sposoby ujmowania tego obszaru: 1) pogranicze jako konfiguracja grup narodowych; 2) pogranicze jako styk dwóch cywilizacji: zachodniej i wschodniej (prawosławnej) -dotyczy to pogranicza polsko - białoruskiego; 3) pogranicze jako odrębny obszar przemieszania różnych kultur, czego skutkiem jest wytworzenie specyficznej kultury pogranicza. Pierwsza perspektywa ujęta została w kontekście koncepcji etniczności R. Brubakera zawartej w jego książce Nacjonalizm inaczej. Struktura narodowa i kwestie narodowe w Nowej Europie .'Podstawowymi elementami konstruowania etnopolitycznej przestrzeni pogranicza są w tym wypadku mniejszości narodowe. Przy czym zgodnie z ujęciem R. Brubakera autor traktuje naród bardziej jako desygnat politycznego stanowiska niż fakt etnodemograficzny. Konstruowane na zasadzie etniczności, choć w różnym stopniu, są zarówno trzy sąsiadujące ze sobą państwa (Litwa, Polska, Białoruś), jak i działalność mniejszości narodowych na tym terenie. Posługując się terminologią Brubakera można stwierdzić, że państwa te należą do „państw zorientowanych narodowo” (nationalizing States), choć zarówno przypadek Polski, jak i Białorusi odchodzą do pewnego stopnia od tego modelu. Autor przedstawia również konsekwencje powyższej strategii konstrukcji obszaru pogranicza, które nie zawsze okazują się pozytywne (przykładowo, w nacjonalistycznej retoryce wykorzystuje się historyczne konflikty, animozje). Druga opcja została spopularyzowana w Europie Centralnej poprzez pracę S. Huntingtona Zderzanie cywilizacji. J. Holm-Hansen zauważa jednak, że w życiu codziennym na obszarze Podlasia trudno dostrzec poważne konflikty wynikające ze styku odmiennych cywilizacji. Ten typ dyskursu jest jednak podtrzymywany przez niektórych lokalnych polityków, którzy traktują wschodnie pogranicze jako ostatni bastion zachodniej (katolickiej) cywilizacji. Mając w pamięci ostatnie wydarzenia w byłej Jugosławii można obawiać się takiego stylu myślenia. Konsekwencje podkreślania różnic cywilizacyjnych na obszarze wschodniego pogranicza mogą okazać się fatalne. Opcja konfliktu cywilizacji jest zdecydowanie mało elastyczna i może powodować, że drobne różnice (przykładowo modlenie się w trochę inny sposób) zostaną wyolbrzymione i staną się źródłem konfliktów w regionie. Trzecia perspektywa ujmuje pogranicze jako obszar przejściowy pomiędzy odmiennymi, określonymi kulturami. Konsekwencją tego styku odrębnych kultur jest wytworzenie się specyficznej kultury pogranicza i związanej z nią regionalnej identyfikacji mieszkańców tego obszaru. Autor zauważa, że perspektywa ta widoczna jest między innymi w badaniach nad Białostocczyzną A. Sadowskiego, w działalności Ośrodka „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów” w Sejnach czy Zakładu Edukacji Międzykulturowej na Uniwersytecie w Białymstoku. W przedstawionej różnorodności postrzegania pogranicza J. Holm-Hansen widzi jedną z przyczyn niekonfliktowego charakteru pogranicza polsko - białorusko - litewskiego. Istotny wpływ na tę sytuację ma również kierunek polityki prowadzonej przez wymienione państwa.