Myślenie krytyczne w edukacji matematycznej na przykładzie niestandardowych zadań tekstowych w klasie trzeciej szkoły podstawowej

Abstract

Nadmiar rzetelnych i fałszywych informacji oraz szybkie tempo ich rozprzestrzeniania generują przeciążenie informacyjne i tym samym potrzebę myślenia krytycznego. W podstawie programowej pojęcie to zostało ujęte jako jedna z kluczowych umiejętności, natomiast sam termin pozostaje jednak nieostry, a jego konceptualizacja złożona. Proponowanym narzędziem do pracy dydaktycznej i rozwijania kompetencji mogą być matematyczne zadania niestandardowe, które w perspektywie psychodydaktyki mogą pełnić funkcję dydaktyczną i diagnostyczną. Celem przeprowadzonych badań w latach 2023–2024 była weryfikacja poziomu krytycznego myślenia uczniów klas trzecich szkoły podstawowej w środowisku miejskim i wiejskim. Umiejętność została zoperacjonalizowana za Barbarą Nawolską i Joanną Żądło -Treder (2020), a także własnych interpretacji. W celu zbadania umiejętności zastosowano autorski test krytycznego myślenia oparty na czterech typach niestandardowych zadań tekstowych oraz arkusz oceny kompetencji matematycznych. Cała badana grupa osiągnęła niski poziom krytycznego myślenia, a środowisko zamieszkania istotnie zróżnicowało wyniki w danej próbie: uczniowie ze szkoły wiejskiej uzyskali średni poziom umiejętności, a ze szkoły miejskiej bardzo niski (U = 69,5; p < 0,001). Analiza wykazała również umiarkowaną dodatnią korelację między nauczycielską oceną kompetencji matematycznych a wynikami testu krytycznego myślenia (r = 0,387; p < 0,05). Na podstawie analizy jakościowej dla zaproponowanych w teście zadań dodatkowych przedstawiono dwie kategorie uzasadniania przez uczniów swoich odpowiedzi – odwołania do podanej ciekawostki oraz do wiedzy własnej. Wyniki badań, mimo niewielkiej próby, wskazują na duży potencjał niestandardowych zadań tekstowych w pracy z klasą na etapie edukacji wczesnoszkolnej. W perspektywie psychodydaktycznej pozwalają one dostrzec moment, w którym uczeń identyfikuje niespójność w treści zadania, a zarazem ujawniają potrzebę zewnętrznego wsparcia dorosłego w obraniu właściwej strategii naprawczej. W celu głębszej weryfikacji tej funkcji, badania powinny zostać przeprowadzone na szerszej próbie wraz z zaproponowanym sposobem pogłębiania uczniowskiej refleksji.

The abundance of both true and false information, combined with the rapid spread of such information, leads to information overload and, therefore, the need for critical thinking. Critical thinking has been included in the core curriculum as one of the key skills; however, the term itself remains vague, and its conceptualisation is complex. Non-standard mathematical text-based tasks may serve as a tool for teaching and developing competences which, from a psychodidactic perspective, can fulfil both a didactic and diagnostic function. The aim of the research conducted in 2023–2024 was to determine the level of critical thinking among third-grade primary school pupils in urban and rural settings. The skill was operationalised according to B. Nawolska and J. Żądło-Treder (2020), as well as our own interpretations. A proprietary critical thinking test based on four types of non-standard text-based tasks and a mathematics competence assessment sheet were used to assess this skill. The total sample showed a low level of critical thinking, and the place of residence significantly affected the results: pupils from the rural school showed an average level of the skill, while those from the urban school showed a very low level (U = 69.5; p < 0.001). The analysis also showed a moderate positive correlation between teachers’ assessment of mathematical competence and the results of the critical thinking test (r = 0.387; p < 0.05). Two categories of students’ explanations for their answers were identified based on a qualitative analysis of the additional tasks proposed in the test: references to the provided facts and to their own knowledge. The results of the study, despite the small sample size, indicate that non-standard text based tasks have great potential for use in the classroom at the primary education level. From a psychodidactic perspective, they allow us to identify the moment when a pupil recognises the inconsistency in the task’s content, while also revealing the need for external support from an adult in selecting the appropriate corrective strategy. In order to verify this conclusion more thoroughly, research should be conducted on a larger sample.