Dwie perspektywy "Potopu" Sienkiewicza. Historia i współczesność

Abstract

Artykuł stanowi tekst prelekcji mistrzowskiej wygłoszonej na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu w Białymstoku. Autor podejmuje szczegółową reinterpretację Potopu Henryka Sienkiewicza, analizując strukturę dzieła przez pryzmat dwóch nakładających się na siebie perspektyw: czasu historycznego (XVII wiek) oraz współczesnego autorowi kontekstu społeczno-politycznego lat osiemdziesiątych XIX wieku. Kluczowym punktem wyjścia jest tzw. „strategia aktualizacji”, za pomocą której Sienkiewicz reagował na popowstaniową apatię, cenzurę i „bezpamięć doskonałą” polskiego społeczeństwa w zaborze rosyjskim, tworząc kompensacyjny i krępiący mit narodowy. W pracy przeanalizowano rzetelność warsztatu naukowego Sienkiewicza, który budował fabułę w oparciu o dziewiętnastowieczną wydajność edytorską źródeł (m.in. pamiętniki Paska, Radziwiłła, Klimaktery Kochowskiego) oraz konfrontował je z tezami historycznej szkoły krakowskiej (głównie Józefa Szujskiego i Michała Bobrzyńskiego). Autor zwraca uwagę na operacje przestrzenne Sienkiewicza, który przenosząc akcję z kresów ukrainnych do Korony i na Żmudź, symbolicznie unieważniał granice zaborów. Osobne miejsce poświęcono etiologii zdrady magnackiej (ikoniczne postacie Janusza i Bogusława Radziwiłłów) kontrastowanej z wyidealizowanym etosem żołnierskim oraz rodzącą się w obliczu obrony Jasnej Góry powszechną, ludową wojną obronną.

The article presents the text of the Master's Lecture delivered at the Faculty of Philology of the University of Białystok. The author offers a detailed reinterpretation of Henryk Sienkiewicz's The Deluge (Potop), analyzing the structure of the novel through two overlapping perspectives: the historical time (the 17th century) and the socio-political context of the 1880s, contemporary to the writer. The key methodological concept is the "strategy of updating," used by Sienkiewicz to respond to post-uprising apathy, tsarist censorship, and the "perfect oblivion" of Polish society, thereby shaping a compensatory and spirit-lifting national myth. The paper examines the accuracy of Sienkiewicz's scholarly methods, demonstrating how he constructed the narrative upon 19th-century source editions (including memoirs by Pasek and Radziwiłł, and Kochowski's Climacteres) while confronting them with the historical concepts of the Kraków historical school (Józef Szujski, Michał Bobrzyński). The author highlights Sienkiewicz's spatial operations: by transferring the plot from the Ukrainian borderlands to the Crown and Samogitia, the novelist symbolically invalidated the borders of the partitions. Special attention is paid to the etiology of magnate treason (exemplified by Janusz and Bogusław Radziwiłł) contrasted with the idealized military ethos and the popular, peasant defense war triggered by the siege of Jasna Góra.