Kolonia Wileńska – Pavilnys – Tupaciszki. A Suburban Legend

Abstract

Autorka eseju analizuje historyczne i literackie konteksty kształtowania się legendy Kolonii Wileńskiej (po litewsku Pavilnys), miejscowości położonej niegdyś pod Wilnem, a obecnie znajdującej się w obrębie stolicy Litwy. Jak pisze badaczka: Dolina wokół Wilna przekształciła się z krainy pogańskich bóstw w słynny teren łowiecki. Wczesna industrializacja w żaden sposób nie osłabiła magnetycznej siły krajobrazu (Mickiewicz, Kirkor, Syrokomla, Tarnowski, Jan Bułhak). Mieszkańcom Kolonii Wileńskiej lata międzywojenne zapewniły tymczasową stabilizację, warunki dla normalnego, zwyczajnego, a może wręcz monotonnego, codziennego życia. Wojna i przejęcie władzy przez Sowietów oznaczały koniec pewnej epoki. Główną postacią związaną z tą miejscowością jest wybitny polski prozaik Tadeusz Konwicki (1926–2015), którego twórczość jest tu analizowana pod kątem kształtowania się w niej obrazu Kolonii Wileńskiej. Konwicki „repatriował się” do komunistycznej Polski, gdzie dawne Kresy Wschodnie pozostawały tematem zakazanym przez prawie pół wieku. Jego wczesne prace odzwierciedlają dominującą wówczas marksistowską ideologię i estetykę socrealizmu. Wydaje się, że poniża i odrzuca swój dawny świat; pamięć okazała się potężniejsza, ale cenzura państwowa sprawiła, że w jego ciągłych powrotach do dzieciństwa w Kolonii Wileńskiej potrzebne były nowe środki literackie: rekonstrukcja domu, historii rodziny, uciekanie się do quasi-autobiografii; ukazywanie Litwy jako krainy Snu, Dziedzicznej Pamięci, Bajki i Uroku. Litwa – uosobiona w Kolonii Wileńskiej – staje się krainą legendy, mitu lub nierzeczywistości, przypomnieniem zbezczeszczonych wartości i wyspą zbawienia, gdzie czytelnicy w komunistycznej Polsce mogli znaleźć łatwe schronienie i na chwilę uciec od realiów socjalistycznego życia.