Świat mieszczan w prozie Michała Bałuckiego

Abstract

Monografia ta poświęcona jest wizerunkom mieszczan w prozie Michała Bałuckiego i składa się z sześciu rozdziałów. W pierwszym, mającym charakter teoretyczny, omówiony zostaje termin burżuazja w kontekście literatury europejskiej, w szczególności zaś literatury wiktoriańskiej, rejestrującej kluczowy moment w kształtowaniu się postaw nowoczesnych związanych z sytuacją kryzysu. Burżuazja jest świadkiem komercjalizacji życia i sztuki w miarę postępującej modernizacji. W prozie Bałuckiego ważną przestrzenią jest Kraków, który w literaturze drugiej połowy XIX wieku wyróżnia się wieloraką tożsamością: galicyjską, polską i środkowoeuropejską. W drugim rozdziale zostają omówione główne źródła nowoczesności, do których należą: odkrycia nauk przyrodniczych, industrializacja i wzrost tempa produkcji. Wiek XIX z jednej strony emanował wiarą w postęp, z drugiej zaś budził lęk przed konsekwencjami niekontrolowanego rozwoju technologicznego. Utopia i melancholia stały się najważniejszymi językami rozpoznawania rzeczywistości – radzenia sobie z jej wyzwaniami. Podstawowym pragnieniem burżuazji w drugiej połowy XIX wieku stało się dążenie do ciągłego postępu ludzkości, co wymagało wyboru określonej roli i formy uczestnictwa w życiu publicznym. Dlatego głównymi bohaterami prozy lat 70. XIX wieku byli zwolennicy pracy u podstaw i pracy organicznej. Jako idealiści, typowi dla prozy tendencyjnej, postrzegali ciągły rozwój jako sposób na udoskonalenia świata. Rozdział trzeci porusza kwestie ról społecznych w prozie Bałuckiego. Pod koniec XIX wieku, wraz z rozwojem emancypacji, zaczęto dostrzegać negatywne strony patriarchatu jako kulturowego produktu, który przypisywał kobietom podrzędną rolę w przestrzeni społecznej. Mężczyźni zaś coraz częściej borykali się z dylematem, polegającym na wyborze między pogodzeniem tradycyjnych ról społecznych i utratą indywidualności a podążaniem za własnymi potrzebami i utratą męskości w oczach społeczeństwa. Abstrakcyjne pojęcia męskiego honoru, lęk przed tchórzostwem, potrzeba udowodnienia odwagi i siły stały się źródłami opresji bohaterów. W rozdziale czwartym zostaje scharakteryzowana figura outsidera w prozie Bałuckiego. W tej grupie pojawiają się religijni fanatycy, modernistyczni artyści i postacie bowarystyczne, bezczynnie tkwiące w świecie snów, urojeń i fantazmatów. W rozdziale piątym omówione zostają dwa obrazy starości: jeden triumfujący w pełni dojrzałości i drugi ukazujący ją jako okres żałoby w życiu człowieka. Na ukształtowanie się dualistycznego obrazu starości wpłynęła pesymistyczna filozofia Schopenhauera i Nietzschego. Śmierć w prozie Bałuckiego staje się tematem tabu. Ostatni i najkrótszy rozdział dotyczy „Fantastycznych szkiców”, w których autor przedstawia Kraków w 1950 roku. Fragmenty te powstały pod koniec życia pisarza i stanowią nie tylko ciekawą projekcję futurologiczną, ale także świadczą o zerwaniu pisarza z poetyką realistyczną. Być może zmiana poetyki wynikała również z chęci przełamania stereotypowego wizerunku pisarza jako apologety burżuazji.

This book consists of six chapters. In the first, I recall definitions of the term bourgeoisie and characterize European contexts creating a model of middle-class culture. I draw attention to Victorian literature, recording a key moment in the creation of modern attitudes associated with a situation of crisis. The bourgeoisie witnesses the commercialization of life and art as modernization proceeds. In characterizing the protagonists of Bałucki’s prose, I do not forget that the narratives about Krakow in the literature of the second half of the nineteenth century are stories of multiple identities: Galician, Polish and Central European. In the second chapter (Bourgeoisie on the threshold of modernity), I indicate the main sources of modernity, which include: the discoveries of natural sciences, industrialization and an increase in the pace of production. The nineteenth century, on the one hand, exhibited a belief in progress and, on the other, evoked a fear of the consequences resulting from uncontrolled technological development. Utopia and melancholy became the most important languages for recognizing reality – for coping with its challenges. The basic desire of the bourgeoisie of the second half of the 19th century became the pursuit of the continuous progress of humanity, which required the choice of a specific role and form of participation in public life. Therefore, the main protagonists in the prose of the 1870s were advocates of grassroots work and organic labor. As idealists, typical of tendentious prose, they saw continuous development as a way to remodel the world (both literally and metaphorically). In the third chapter, I am interested in the transformations taking place within images of men and women. According to the dominant patriarchal tradition, they were assigned specific social functions determined by history, biology etc. At the end of the nineteenth century, with the development of emancipation, the downside of patriarchy as a cultural product that assigned women a subordinate role in the social space began to be recognized. For the creation of men, a new dilemma emerged, involving the choice between reconciling traditional social roles and losing individuality, or following one’s own needs and losing masculinity in the eyes of society. Abstract notions of male honor, fear of cowardice, the need to prove courage and strength become sources of oppression. In the fourth chapter, I characterize the outsider, a character who does not try to settle into an ever-changing world. In the argument with society, the figure of the outsider symbolizes the warrior, the contestant, the rebel against the mundane of life. In this group we find religious fanatics, modernist artists and bowdlerized figures, idly stuck in a world of dreams, delusions and phantasms. Balucki’s protagonists often resemble the modern hero who, while on a journey, does not belong to any particular place on earth. In the fifth chapter (Bourgeoisie at the End of Life), I address existential issues concerning transience. I characterize two images of old age: one that triumphs in the fullness of maturity and one that portrays it as a mournful period in human life. The formation of a dualistic image of old age was influenced by the pessimistic philosophy of Schopenhauer and Nietzsche. Death in Bałucki’s prose becomes a taboo subject. The author ‘habituates’ it; the bourgeoisie repeatedly learns about the death of their friends during religious ceremonies. Everyday life segmented by death seems paradoxically ordered, and this order harmonizes with that marked by the occasional comings and goings of the storyteller. The last and shortest chapter concerns Fantastic Sketches, in which the author depicts Krakow in 1950. These fragments were written at the end of the writer’s life and are not only an interesting futuristic projection, but also testify to the writer’s break with realistic poetics. Perhaps the change in poetics also stemmed from a desire to break free from the stereotypical image of the writer as an apologist for the bourgeoisie.