Praktykowanie bycia człowiekiem. O odgrywaniu różnicy i ludzko-nie-ludzkiej wspólnoty

Abstract

W kontekście debat o relacji między człowiekiem a jego nie-ludzkimi towarzyszami czy naturą a kulturą, krytyki antropocentryzmu i prób wypracowania formuł myślenia poza antropocentrycznym paradygmatem, przyglądam się wybranym, niedawnym realizacjom teatralnym. Z analiz wyłania się kilka różnych wątków: ludzko-nie-ludzkie relacje – jak wyglądają, czemu służą i co mówią o kondycji postczłowieka; katastrofa klimatyczna, historie okrucieństwa ludzi wobec swych nie-ludzkich towarzyszy i sposoby (nie)radzenia sobie z tą spuścizną; myślenie o utopii dziś, która z nierealnych snów przenosi się do sfery mikropraktyk i wreszcie pytanie o to, jak te refleksje, rozpoznania i spektakle wpływają na nasze rozumienie człowieka. Artykuł osadzony jest w krytycznym posthumanizmie i stawia pytanie o to, kim jest człowiek, jeśli nie miarą wszechrzeczy, jak jest praktykowany w teatrze oraz kim jeszcze może się stać?

In the context of debates on the relationship between humans and their nonhuman companions, or between nature and culture, as well as critiques of anthropocentrism and attempts to develop modes of thought beyond the anthropocentric paradigm, I examine selected recent theatrical productions. The analyses reveal several interrelated threads: human–nonhuman relations – what they look like, what purposes they serve, and what they disclose about the condition of the posthuman; the climate catastrophe, histories of human cruelty towards nonhuman companions, and ways of (not) coming to terms with this legacy; thinking about utopia today, which shifts from unreal dreams to the sphere of micropractices; and finally the question of how these reflections, diagnoses, and performances influence our understanding of the human. The article is grounded in critical posthumanism and poses the question of who the human is, if not the measure of all things; how the human is practised in theatre; and what else the human might yet become.