Receptywna i produktywna kompetencja kolokacyjna dzieci w wieku przedszkolnym

Abstract

Rozprawa doktorska poświęcona jest badaniu rozwoju receptywnej i produktywnej kompetencji kolokacyjnej dzieci w wieku przedszkolnym. Kolokacje, jako jednostki leksykalne odtwarzane, stanowią istotny element słownictwa czynnego i biernego. Ich przyswajanie wymaga zarówno rozwoju semantycznego, jak i poznawczego, a jednocześnie odzwierciedla zakres doświadczeń dziecka oraz jego ekspozycję językową. W literaturze językoznawczej pojęcie kolokacji jest wieloaspektowe. W pracy przyjęto podejście integrujące różne klasyfikacje (Skorupka, Lewicki, Müldner-Nieckowski, Chlebda, Kosek, Sułkowska), uznając kolokacje za powtarzalne i konwencjonalne połączenia wyrazów, które charakteryzuje wysoka frekwencja, przewidywalność i semantyczna spójność. Celem badań empirycznych było ustalenie, jak kształtuje się przyswajanie kolokacji w trzech grupach wiekowych (4-, 5- i 6-latków), oraz zbadanie wpływu wieku, płci i obszaru tematycznego na poziom kompetencji receptywnej i produktywnej. Dodatkowo celem była analiza jakościowa odpowiedzi dzieci, w tym ich własnych parafraz i strategii kompensacyjnych oraz ocena roli podpowiedzi w procesie aktywizowania zasobu leksykalnego. Metodologia badań opierała się na metodzie sondażu diagnostycznego z wykorzystaniem samodzielnie skonstruowanego kwestionariusza ankiety (Załącznik 1). Narzędzie składało się z dwóch części: • część receptywna – dziecko po usłyszeniu kolokacji wybiera właściwy stymulus wizualny spośród dwóch ilustracji; • część produktywna – dziecko, oglądając ilustrację produkuje wypowiedź zawierającą badaną kolokację. Łącznie zbadano 159 kolokacji wybranych z literatury dziecięcej i materiałów dydaktycznych skierowanych do przedszkolaków (kryteria: frekwencja w języku dzieci, stopniowanie trudności, przystawalność do doświadczeń dziecka, występowanie w sekcji połaczenia w WSJP PAN). Obszary tematyczne obejmowały: ZIMA, MIASTO, WIEŚ, PRZEDSZKOLE, EMOCJE, ZWIERZĘTA, W DOMU, LATO, GOTOWANIE, ŚWIĘTA, U LEKARZA, W SKLEPIE. Selekcja pozwoliła na uchwycenie różnic między treściami bliskimi codzienności dzieci (np. PRZEDSZKOLE, W DOMU) a mniej znanymi, specjalistycznymi (np. WIEŚ, GOTOWANIE, U LEKARZA). Stymulusy wizualne zostały wygenerowane cyfrowo za pomocą sztucznej inteligencji i dostosowane tak, by były możliwie jednoznaczne, przyjazne dzieciom. Każde dziecko badano indywidualnie w warunkach zapewniających spokój i poczucie bezpieczeństwa. Analiza danych obejmowała procedury ilościowe i jakościowe. Do testowania istotności różnic wykorzystano m.in. test niezależności chi-kwadrat (różnice między grupami wiekowymi i płcią), test Kruskala–Wallisa (porównanie median) oraz test znaków (analiza różnic w parach). Dane jakościowe, odpowiedzi własne dzieci, zostały zakodowane i sklasyfikowane według kategorii semantycznych i funkcjonalnych. Wyniki badań wykazały wyraźny przyrost kompetencji kolokacyjnej produktywnej wraz z wiekiem. • Czterolatki: podawały dużą liczbą odpowiedzi własnych, często opartych na opisie funkcji, efektu lub narzędzia czynności. • Pięciolatki: w największym stopniu korzystały z podpowiedzi (wizualnych, fonologicznych, kontekstowych), co sugeruje obecność reprezentacji pojęciowych wymagających aktywacji. • Sześciolatki: znacznie częściej stosowały formy normatywne i poprawne, a rozkład wyników był bardziej jednorodny. Różnice w stopniu opanowania kolokacji były istotne statystycznie w zależności od obszaru tematycznego. Najwyższe wyniki uzyskano dla kategorii ZIMA, PRZEDSZKOLE, W DOMU, a najniższe w obszarach bardziej specjalistycznych (WIEŚ, GOTOWNIE, U LEKARZA). Analiza według kryterium płciowego wykazała, że większość różnic nie była istotna statystycznie, choć w niektórych kategoriach (np. EMOCJE, ZWIERZĘTA) dziewczynki osiągały lepsze wyniki, a w innych (np. czynności manualne, ruchowe) – chłopcy. Badanie jakościowe odpowiedzi własnych pokazała, że dzieci często budują znaczenia, odwołując się do najbardziej dostępnych elementów sceny sytuacyjnej: funkcji, efektu lub narzędzia czynności (np. kosić kosiarką, brać siano, wyjmować ziemniaki). Te strategie pełnią funkcję przejściową w rozwoju kompetencji leksykalnej i potwierdzają stopniowy charakter przyswajania kolokacji. Wnioski praktyczne z badań podkreślają potrzebę wczesnego i świadomego modelowania językowego. Zaleca się m.in. zestawianie trudniejszych leksemów z ich bardziej intuicyjnymi odpowiednikami, wprowadzanie narracji kontekstowych i ilustracji oraz różnicowanie poziomu wsparcia w zależności od wieku dziecka. Wskazano także na znaczenie ekspozycji językowej w środowisku edukacyjnym, współczesne dzieci mają ograniczony kontakt z pewnymi czynnościami gospodarczymi, co przekłada się na luki w słowniku, a zadaniem edukacji jest tę lukę niwelować poprzez książki, filmy edukacyjne i zajęcia tematyczne. Przeprowadzone badania potwierdzają, że wiek przedszkolny jest kluczowym okresem dla rozwoju kompetencji kolokacyjnej, a receptywna i produktywna znajomość kolokacji rozwija się stopniowo, przechodząc od form twórczych, własnych do coraz bardziej ustabilizowanych i normatywnych. Wyniki mają istotne znaczenie teoretyczne, wzbogacają wiedzę o mechanizmach przyswajania jednostek wielowyrazowych oraz praktyczne, dostarczając wskazówek dla edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej w zakresie świadomego kształtowania kompetencji językowej dzieci. Przedstawiona rozprawa wnosi istotny wkład w badania nad rozwojem kompetencji kolokacyjnej dzieci w wieku przedszkolnym, łącząc perspektywę receptywną i produktywną w obrębie szerokiego, starannie dobranego repertuaru tematycznego. Po raz pierwszy na tak dużą skalę zestawiono reakcje dzieci na stymulusy wizualne i zadania produkcyjne, uzyskując zarówno dane ilościowe, jak i jakościowe. Oryginalność badań polega na zastosowaniu autorskiego narzędzia diagnostycznego, które umożliwia jednoczesne badanie rozpoznawania i aktywnego użycia kolokacji. Rezultaty pracy pozwalają na lepsze zrozumienie mechanizmów stopniowego przechodzenia od odpowiedzi twórczych do normatywnych, ukazując rolę wieku, płci i obszaru tematycznego w rozwoju kompetencji językowej. W wymiarze praktycznym wyniki dostarczają konkretnych wskazówek metodycznych dotyczących wprowadzania trudniejszych leksemów, różnicowania poziomu wsparcia i poszerzania ekspozycji językowej. Praca stanowi tym samym punkt wyjścia do dalszych badań porównawczych, a także do opracowywania nowoczesnych narzędzi diagnostycznych i dydaktycznych wspierających rozwój słownictwa dzieci w wieku przedszkolnym.

The doctoral dissertation is devoted to examining the development of receptive and productive collocational competence in preschool-aged children. Collocations, as reproduced lexical units, constitute an essential element of both active and passive vocabulary. Their acquisition requires not only semantic and cognitive development but also reflects the child’s experience and linguistic exposure. In linguistic literature, the notion of collocation is multi-faceted. This study adopts an integrative approach, drawing on the classifications of Skorupka, Lewicki, Muldner-Nieckowski, Chlebda, Kosek and Sułkowska, and treats collocations as recurrent and conventional word combinations characterized by high frequency, predictability and semantic cohesion. The empirical aim of the study was to determine how collocation acquisition develops across three age groups (4-, 5- and 6-year-olds) and to investigate the influence of age, gender and thematic domain on the level of receptive and productive competence. A further objective was a qualitative analysis of children’s answers — their paraphrases and compensatory strategies — and an assessment of the role of prompts in activating their lexical resources. The research employed a diagnostic survey method using a custom-designed questionnaire (Appendix 1). The tool consisted of two parts: Receptive part – the child, after hearing a collocation, selects the correct visual stimulus from two illustrations; Productive part – the child, while viewing an illustration, produces a statement containing the target collocation. Several dozen collocations were selected from children’s literature and educational materials for preschoolers (criteria: frequency in children’s language, graded difficulty, relevance to children’s experience, and appearance in the WSJP PAN collocation section). The thematic domains covered: WINTER, CITY, COUNTRYSIDE, PRESCHOOL, EMOTIONS, ANIMALS, AT HOME, SUMMER, COOKING, HOLIDAYS, AT THE DOCTOR’S, and IN THE SHOP. This selection allowed for capturing differences between content close to children’s everyday lives (e.g. PRESCHOOL, AT HOME) and more specialized, less familiar contexts (e.g. COUNTRYSIDE, COOKING, AT THE DOCTOR’S). Visual stimuli were digitally generated using artificial intelligence and adapted to be as unambiguous and child-friendly as possible. Each child was examined individually under conditions ensuring calm and a sense of security. Data analysis combined quantitative and qualitative procedures. Statistical significance of differences was tested using the chi-square test of independence (differences between age groups and gender), the Kruskal–Wallis test (comparison of medians) and the sign test (analysis of paired differences). Children’s qualitative responses were coded and classified according to semantic and functional categories. The findings demonstrated a clear increase in productive collocational competence with age: Four-year-olds: characterized by a large number of self-generated answers, often based on describing the function, effect or tool of the action; Five-year-olds: made the greatest use of prompts (visual, phonological, contextual), suggesting that conceptual representations were present but required activation; Six-year-olds: much more often used normative and correct forms, with a more uniform distribution of results. The level of collocation mastery varied significantly by thematic domain. The highest results were obtained for WINTER, PRESCHOOL and AT HOME, and the lowest for more specialized areas (COUNTRYSIDE, COOKING, AT THE DOCTOR’S). Analysis by gender showed that most differences were not statistically significant, though in some domains (e.g. EMOTIONS, ANIMALS) girls scored higher, while in others (e.g. manual or movement activities) boys did. Qualitative analysis of children’s self-generated responses revealed that they often constructed meanings based on the most accessible elements of the situational scene: the function, outcome or tool of an action (e.g. mowing with a mower, taking hay, digging out potatoes). Such strategies serve as transitional stages in the development of lexical competence and confirm the gradual nature of collocation acquisition. Practical conclusions from the study emphasize the need for early and deliberate language modelling. This includes pairing more difficult lexemes with more intuitive equivalents, introducing contextual narratives and illustrations, and differentiating the level of support according to the child’s age. The study also highlights the importance of linguistic exposure in educational settings. Modern children have limited contact with certain rural or traditional activities, which leads directly to vocabulary gaps; education should address this by using books, educational films and thematic activities to introduce less familiar concepts.