http://hdl.handle.net/11320/141 2026-06-01T16:03:31Z 2026-06-01T16:03:31Z Makowska, Karolina http://hdl.handle.net/11320/19620 2026-01-16T08:25:37Z 2026-01-01T00:00:00Z

Tytuł: Receptywna i produktywna kompetencja kolokacyjna dzieci w wieku przedszkolnym Autorzy: Makowska, Karolina Abstrakt: Rozprawa doktorska poświęcona jest badaniu rozwoju receptywnej i produktywnej kompetencji kolokacyjnej dzieci w wieku przedszkolnym. Kolokacje, jako jednostki leksykalne odtwarzane, stanowią istotny element słownictwa czynnego i biernego. Ich przyswajanie wymaga zarówno rozwoju semantycznego, jak i poznawczego, a jednocześnie odzwierciedla zakres doświadczeń dziecka oraz jego ekspozycję językową. W literaturze językoznawczej pojęcie kolokacji jest wieloaspektowe. W pracy przyjęto podejście integrujące różne klasyfikacje (Skorupka, Lewicki, Müldner-Nieckowski, Chlebda, Kosek, Sułkowska), uznając kolokacje za powtarzalne i konwencjonalne połączenia wyrazów, które charakteryzuje wysoka frekwencja, przewidywalność i semantyczna spójność. Celem badań empirycznych było ustalenie, jak kształtuje się przyswajanie kolokacji w trzech grupach wiekowych (4-, 5- i 6-latków), oraz zbadanie wpływu wieku, płci i obszaru tematycznego na poziom kompetencji receptywnej i produktywnej. Dodatkowo celem była analiza jakościowa odpowiedzi dzieci, w tym ich własnych parafraz i strategii kompensacyjnych oraz ocena roli podpowiedzi w procesie aktywizowania zasobu leksykalnego. Metodologia badań opierała się na metodzie sondażu diagnostycznego z wykorzystaniem samodzielnie skonstruowanego kwestionariusza ankiety (Załącznik 1). Narzędzie składało się z dwóch części: • część receptywna – dziecko po usłyszeniu kolokacji wybiera właściwy stymulus wizualny spośród dwóch ilustracji; • część produktywna – dziecko, oglądając ilustrację produkuje wypowiedź zawierającą badaną kolokację. Łącznie zbadano 159 kolokacji wybranych z literatury dziecięcej i materiałów dydaktycznych skierowanych do przedszkolaków (kryteria: frekwencja w języku dzieci, stopniowanie trudności, przystawalność do doświadczeń dziecka, występowanie w sekcji połaczenia w WSJP PAN). Obszary tematyczne obejmowały: ZIMA, MIASTO, WIEŚ, PRZEDSZKOLE, EMOCJE, ZWIERZĘTA, W DOMU, LATO, GOTOWANIE, ŚWIĘTA, U LEKARZA, W SKLEPIE. Selekcja pozwoliła na uchwycenie różnic między treściami bliskimi codzienności dzieci (np. PRZEDSZKOLE, W DOMU) a mniej znanymi, specjalistycznymi (np. WIEŚ, GOTOWANIE, U LEKARZA). Stymulusy wizualne zostały wygenerowane cyfrowo za pomocą sztucznej inteligencji i dostosowane tak, by były możliwie jednoznaczne, przyjazne dzieciom. Każde dziecko badano indywidualnie w warunkach zapewniających spokój i poczucie bezpieczeństwa. Analiza danych obejmowała procedury ilościowe i jakościowe. Do testowania istotności różnic wykorzystano m.in. test niezależności chi-kwadrat (różnice między grupami wiekowymi i płcią), test Kruskala–Wallisa (porównanie median) oraz test znaków (analiza różnic w parach). Dane jakościowe, odpowiedzi własne dzieci, zostały zakodowane i sklasyfikowane według kategorii semantycznych i funkcjonalnych. Wyniki badań wykazały wyraźny przyrost kompetencji kolokacyjnej produktywnej wraz z wiekiem. • Czterolatki: podawały dużą liczbą odpowiedzi własnych, często opartych na opisie funkcji, efektu lub narzędzia czynności. • Pięciolatki: w największym stopniu korzystały z podpowiedzi (wizualnych, fonologicznych, kontekstowych), co sugeruje obecność reprezentacji pojęciowych wymagających aktywacji. • Sześciolatki: znacznie częściej stosowały formy normatywne i poprawne, a rozkład wyników był bardziej jednorodny. Różnice w stopniu opanowania kolokacji były istotne statystycznie w zależności od obszaru tematycznego. Najwyższe wyniki uzyskano dla kategorii ZIMA, PRZEDSZKOLE, W DOMU, a najniższe w obszarach bardziej specjalistycznych (WIEŚ, GOTOWNIE, U LEKARZA). Analiza według kryterium płciowego wykazała, że większość różnic nie była istotna statystycznie, choć w niektórych kategoriach (np. EMOCJE, ZWIERZĘTA) dziewczynki osiągały lepsze wyniki, a w innych (np. czynności manualne, ruchowe) – chłopcy. Badanie jakościowe odpowiedzi własnych pokazała, że dzieci często budują znaczenia, odwołując się do najbardziej dostępnych elementów sceny sytuacyjnej: funkcji, efektu lub narzędzia czynności (np. kosić kosiarką, brać siano, wyjmować ziemniaki). Te strategie pełnią funkcję przejściową w rozwoju kompetencji leksykalnej i potwierdzają stopniowy charakter przyswajania kolokacji. Wnioski praktyczne z badań podkreślają potrzebę wczesnego i świadomego modelowania językowego. Zaleca się m.in. zestawianie trudniejszych leksemów z ich bardziej intuicyjnymi odpowiednikami, wprowadzanie narracji kontekstowych i ilustracji oraz różnicowanie poziomu wsparcia w zależności od wieku dziecka. Wskazano także na znaczenie ekspozycji językowej w środowisku edukacyjnym, współczesne dzieci mają ograniczony kontakt z pewnymi czynnościami gospodarczymi, co przekłada się na luki w słowniku, a zadaniem edukacji jest tę lukę niwelować poprzez książki, filmy edukacyjne i zajęcia tematyczne. Przeprowadzone badania potwierdzają, że wiek przedszkolny jest kluczowym okresem dla rozwoju kompetencji kolokacyjnej, a receptywna i produktywna znajomość kolokacji rozwija się stopniowo, przechodząc od form twórczych, własnych do coraz bardziej ustabilizowanych i normatywnych. Wyniki mają istotne znaczenie teoretyczne, wzbogacają wiedzę o mechanizmach przyswajania jednostek wielowyrazowych oraz praktyczne, dostarczając wskazówek dla edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej w zakresie świadomego kształtowania kompetencji językowej dzieci. Przedstawiona rozprawa wnosi istotny wkład w badania nad rozwojem kompetencji kolokacyjnej dzieci w wieku przedszkolnym, łącząc perspektywę receptywną i produktywną w obrębie szerokiego, starannie dobranego repertuaru tematycznego. Po raz pierwszy na tak dużą skalę zestawiono reakcje dzieci na stymulusy wizualne i zadania produkcyjne, uzyskując zarówno dane ilościowe, jak i jakościowe. Oryginalność badań polega na zastosowaniu autorskiego narzędzia diagnostycznego, które umożliwia jednoczesne badanie rozpoznawania i aktywnego użycia kolokacji. Rezultaty pracy pozwalają na lepsze zrozumienie mechanizmów stopniowego przechodzenia od odpowiedzi twórczych do normatywnych, ukazując rolę wieku, płci i obszaru tematycznego w rozwoju kompetencji językowej. W wymiarze praktycznym wyniki dostarczają konkretnych wskazówek metodycznych dotyczących wprowadzania trudniejszych leksemów, różnicowania poziomu wsparcia i poszerzania ekspozycji językowej. Praca stanowi tym samym punkt wyjścia do dalszych badań porównawczych, a także do opracowywania nowoczesnych narzędzi diagnostycznych i dydaktycznych wspierających rozwój słownictwa dzieci w wieku przedszkolnym.; The doctoral dissertation is devoted to examining the development of receptive and productive collocational competence in preschool-aged children. Collocations, as reproduced lexical units, constitute an essential element of both active and passive vocabulary. Their acquisition requires not only semantic and cognitive development but also reflects the child’s experience and linguistic exposure. In linguistic literature, the notion of collocation is multi-faceted. This study adopts an integrative approach, drawing on the classifications of Skorupka, Lewicki, Muldner-Nieckowski, Chlebda, Kosek and Sułkowska, and treats collocations as recurrent and conventional word combinations characterized by high frequency, predictability and semantic cohesion. The empirical aim of the study was to determine how collocation acquisition develops across three age groups (4-, 5- and 6-year-olds) and to investigate the influence of age, gender and thematic domain on the level of receptive and productive competence. A further objective was a qualitative analysis of children’s answers — their paraphrases and compensatory strategies — and an assessment of the role of prompts in activating their lexical resources. The research employed a diagnostic survey method using a custom-designed questionnaire (Appendix 1). The tool consisted of two parts: Receptive part – the child, after hearing a collocation, selects the correct visual stimulus from two illustrations; Productive part – the child, while viewing an illustration, produces a statement containing the target collocation. Several dozen collocations were selected from children’s literature and educational materials for preschoolers (criteria: frequency in children’s language, graded difficulty, relevance to children’s experience, and appearance in the WSJP PAN collocation section). The thematic domains covered: WINTER, CITY, COUNTRYSIDE, PRESCHOOL, EMOTIONS, ANIMALS, AT HOME, SUMMER, COOKING, HOLIDAYS, AT THE DOCTOR’S, and IN THE SHOP. This selection allowed for capturing differences between content close to children’s everyday lives (e.g. PRESCHOOL, AT HOME) and more specialized, less familiar contexts (e.g. COUNTRYSIDE, COOKING, AT THE DOCTOR’S). Visual stimuli were digitally generated using artificial intelligence and adapted to be as unambiguous and child-friendly as possible. Each child was examined individually under conditions ensuring calm and a sense of security. Data analysis combined quantitative and qualitative procedures. Statistical significance of differences was tested using the chi-square test of independence (differences between age groups and gender), the Kruskal–Wallis test (comparison of medians) and the sign test (analysis of paired differences). Children’s qualitative responses were coded and classified according to semantic and functional categories. The findings demonstrated a clear increase in productive collocational competence with age: Four-year-olds: characterized by a large number of self-generated answers, often based on describing the function, effect or tool of the action; Five-year-olds: made the greatest use of prompts (visual, phonological, contextual), suggesting that conceptual representations were present but required activation; Six-year-olds: much more often used normative and correct forms, with a more uniform distribution of results. The level of collocation mastery varied significantly by thematic domain. The highest results were obtained for WINTER, PRESCHOOL and AT HOME, and the lowest for more specialized areas (COUNTRYSIDE, COOKING, AT THE DOCTOR’S). Analysis by gender showed that most differences were not statistically significant, though in some domains (e.g. EMOTIONS, ANIMALS) girls scored higher, while in others (e.g. manual or movement activities) boys did. Qualitative analysis of children’s self-generated responses revealed that they often constructed meanings based on the most accessible elements of the situational scene: the function, outcome or tool of an action (e.g. mowing with a mower, taking hay, digging out potatoes). Such strategies serve as transitional stages in the development of lexical competence and confirm the gradual nature of collocation acquisition. Practical conclusions from the study emphasize the need for early and deliberate language modelling. This includes pairing more difficult lexemes with more intuitive equivalents, introducing contextual narratives and illustrations, and differentiating the level of support according to the child’s age. The study also highlights the importance of linguistic exposure in educational settings. Modern children have limited contact with certain rural or traditional activities, which leads directly to vocabulary gaps; education should address this by using books, educational films and thematic activities to introduce less familiar concepts. Opis: Praca została udostępniona 30 dni przed obroną, włącznie z dniem obrony.

2026-01-01T00:00:00Z Łozowski, Maciej http://hdl.handle.net/11320/17150 2025-01-09T12:39:42Z 2024-10-17T00:00:00Z

Tytuł: Literatura i reklama. Kreacje i autokreacje we współczesnej polskiej prozie narracyjnej Autorzy: Łozowski, Maciej Abstrakt: Niniejsza dysertacja bada problem związków literatury i reklamy w kontekście kreacji i autokreacji literackiej w wybranych utworach współczesnej polskiej prozy. Centralnym założeniem rozprawy jest, iż rodzimi autorzy wykorzystują te koneksje na potrzeby tworzenia nowych form narracyjnych. Rozprawę podzielono na 3 rozdziały, wstęp i zakończenie. Pierwszy rozdział koncentruje się wokół zjawiska reklamy jako gatunku użytkowego, jej koneksji z literaturą w sferach kreacji i autokreacji oraz związków polskich i zagranicznych pisarzy ze światem reklamy. Drugi rozdział dotyczy fenomenu powieści reklamowej, który zaczął uobecniać się w prozie amerykańskiej na początku XX wieku. Zjawisko przeanalizowano w kontekście kształtowania się podobnej tendencji we współczesnej polskiej prozie narracyjnej po roku 1989. W rozdziale trzecim ukazano sposoby kreacji świata reklamy w wybranej prozie polskich pisarzy urodzonych na przełomie lat 70. i 80. XX wieku. Do analizy wybrano następujące utwory: Nie żyję, więc jestem (2003) Katarzyny Byzi, Małż (2004) Marty Dzido oraz Copyfighter (2015) Łukasza Krakowiaka, Wrzawa Krzysztofa Beśki, Wszyscy ludzie, których znam, są chorzy psychicznie (2018) Krystiana Nowaka oraz Lukier (2019) Malwiny Pająk. W pracy posłużono się trzema metodami badawczymi: analizą krytyczną, komparatystyką oraz narratologią.; This dissertation explores the relationship between literature and advertising, focusing on literary creation and self-creation in selected works of contemporary Polish prose. It argues that native authors use these connections to develop new narrative forms. Divided into an introduction, three chapters, and a conclusion, the first chapter examines advertising as a utilitarian genre and its ties with literature and the global advertising scene. The second chapter studies the emergence of the advertising novel in early 20th-century American prose, analyzed within the context of a similar trend in post-1989 Polish narrative prose. The third chapter shows how Polish authors born around the 1970s and 1980s create worlds of advertising in their works, including "Nie żyję, więc jestem" (2003) by Katarzyna Byzia, "Małż" (2004) by Marta Dzido, "Copyfighter" (2015) by Łukasz Krakowiak, "Wrzawa" by Krzysztof Beśka, "Wszyscy ludzie, których znam, są chorzy psychicznie" (2018) by Krystian Nowak, and "Lukier" (2019) by Malwina Pająk. The study employs critical analysis, comparative studies, and narratology. Opis: Praca została udostępniona 30 dni przed obroną, włącznie z dniem obrony.

2024-10-17T00:00:00Z Kochanowska, Urszula http://hdl.handle.net/11320/15442 2023-12-22T08:47:10Z 2023-12-13T00:00:00Z

Tytuł: Les techniques et les stratégies de la traduction des noms propres polonais vers le français sur l’exemple des romans policiers de Zygmunt Miłoszewski Autorzy: Kochanowska, Urszula Abstrakt: Celem dysertacji jest zbadanie technik i strategii zastosowanych w tłumaczeniu polskich onimów na język francuski w trzech powieściach kryminalnych Zygmunta Miłoszewskiego. Wybór tekstów tworzących korpus został podyktowany kilkoma czynnikami. Przede wszystkim zauważono znaczącą ilość nazw własnych w każdej części trylogii, której akcja rozgrywa się w Polsce na tle realiów socjo-kulturowych oraz wydarzeń XXI wieku. Można również zaobserwować liczne odniesienia do okresu wojennego, powojennego oraz komunizmu. Fabuła każdej części osadzona została w autentycznej topografii Warszawy (cz. 1), Sandomierza (cz. 2) i Olsztyna (cz. 3). W trzech powieściach wyekscerpowano ok. 1100 różnych nazw własnych. Zebrane przykłady podzielono na trzy główne kategorie: antroponimy (ok. 420), toponimy (ok. 430) oraz inne nazwy własne (ok. 250). W celu wyodrębnienia technik tłumaczeniowych przyjęto podejście Ballarda (2001) i Hejwowskiego (2015) polegające na założeniu, że nawet przeniesienie nazwy własnej w niezmienionej formie do tekstu tłumaczonego jest techniką zastosowaną przez tłumacza i wynika z jego świadomej decyzji. Niniejsza metodologia odrzuca pojęcie nieprzekładalności i koncentruje się na zróżnicowanym stopniu przekładalności nazw własnych. Przeprowadzając analizę tłumaczenia wyekscerpowanych przykładów opierano się głównie na najobszerniejszej klasyfikacji technik tłumaczeniowych nazw własnych Krzysztofa Hejwowskiego (2015). Głównym celem badań było sprawdzenie czy w tłumaczeniu polskich onimów na język francuski pojawiają się zjawiska wymykające się istniejącym technikom. Rozprawa składa się z pięciu rozdziałów, dwóch teoretycznych i trzech analitycznych. Rozdział pierwszy poświęconoteoretycznym aspektom nazw własnych. W rozdziale drugim przeanalizowano zagadnienie tłumaczenia nazw własnych jako elementów kulturowych. Kolejne trzy rozdziały stanowią część analityczną pracy opartą na zebranych nazwach własnych: antroponimy (rozdział 3), toponimy (rozdział 4) oraz inne nazwy własne (rozdział 5). Na koniec każdego rozdziału analitycznego zestawiono zaobserwowane techniki w formie tabel. W zakończeniu pracy sformułowano wnioski.; The aim of the dissertation is to examine the techniques and strategies used in translating Polish onyms into French in three crime novels by Zygmunt Miłoszewski. The choice of texts that make up the corpus was dictated by several factors. First of all, a significant number of proper names was noticed in each part of the trilogy, the action of which takes place in Poland against the background of socio-cultural realities and the events of the 21st century. There are also numerous references to the war, post-war and communism periods. The plot of each part is set in the authentic topography of Warsaw (part 1), Sandomierz (part 2) and Olsztyn (part 3). About 1,100 different proper names were excerpted in the three novels. The collected examples were divided into three main categories: anthroponyms (about 420), toponyms (about 430) and other proper names (about 250). In order to isolate translation techniques the approach of Ballard (2001) and Hejwowski (2015) was adopted, based on the assumption that even the transfer of a proper name in an unchanged form to the translated text is a technique used by the translator and results from their conscious decision. This methodology rejects the notion of untranslatability and focuses on varying degrees of translatability of proper names. The analysis of the translation of the excerpted examples was based mainly on the most extensive classification of translation techniques for proper names by Krzysztof Hejwowski (2015). The main objective of the research was to check whether there are phenomena in the translation of Polish onyms into French that escape the existing techniques. The dissertation consists of five chapters, two theoretical and three analytical. The first chapter is devoted to the theoretical aspects of proper names. The second chapter analyses the issue of translating proper names as cultural elements. The next three chapters are the analytical part of the work based on the collected proper names: anthroponyms (chapter 3), toponyms (chapter 4) and other proper names (chapter 5). At the end of each analytical chapter, the techniques observed were summarized in the form of tables. Conclusions were formulated at the end of the work. Opis: Praca została udostępniona 30 dni przed obroną, włącznie z dniem obrony.

2023-12-13T00:00:00Z Citko, Michał Bartłomiej http://hdl.handle.net/11320/15286 2023-09-15T11:54:56Z 2022-06-27T00:00:00Z

Tytuł: Budowanie świadomości artykulacyjnej na początku nauki języka obcego na przykładzie języka polskiego Autorzy: Citko, Michał Bartłomiej Abstrakt: Realizacja mówiona odgrywa kluczową rolę w nabywaniu języka pierwszego (J1) i jest pierwotna wobec pisanej. Badania podkreślają jej rolę dla procesów przetwarzania i zapamiętywania języka (teoria pamięci roboczej oraz pętli fonologicznej), a także wskazują na silny związek produkcji oraz percepcji mowy (motoryczna teoria percepcji mowy). Rola realizacji mówionej jest również widoczna w nauce języka obcego (J2), gdzie związek fonetyki z czynnikami warunkującymi sukces w nauce J2 (uzdolnienia, wiek, interferencja J1) jest wyraźny. Jednakże rola fonetyki w klasie J2 jest niewielka. Zwraca się uwagę na jej aspekt produktywny (a pomija percepcyjny), a wymowa traktowana jest tylko jako uzupełnienie sprawności mówienia. Stoi to w sprzeczności ze wspomnianymi teoriami przetwarzania J1, a także ignoruje takie problemy początkowej nauki J2 jak zaburzona percepcja dźwięków mowy J2 oraz nawyki motoryczne wypracowane dla dźwięków J1. Dlatego też na początku nauki J2 należy zwrócić większą uwagę na fonetykę oraz rozwijanie świadomości artykulacyjnej. Polski jest językiem umiarkowanie konsonantycznym o niespecjalnie przejrzystej pisowni. Problemy uczących się z fonetyką języka polskiego wynikają głównie z interferencji J1, przy czym można wskazać najbardziej problematyczne polskie głoski dla cudzoziemców: [ɕ], [ʑ], [ʨ], [ʥ] oraz [ɨ]. Zaproponowany schemat artykulacyjny będący graficznym przedstawieniem systemu dźwiękowego języka polskiego jest skutecznym narzędziem rozwijania świadomości artykulacyjnej na początku nauki JPJO oraz umożliwia odłożenie kontaktu z realizacją pisaną nad okres późniejszy.; Spoken formof language plays a key role in the acquisition of first language (L1) and is primary to written form. Research emphasizes its role for language processing and memory (working memory and phonological loop theories), and points to a strong link between speech production and perception (motor theory of speech perception). The role of spoken form is also evident in foreign language (L2) learning, where the relationship of phonetics to such determinants of L2 learning as aptitude, age, L1 interference is clear. However, the role of phonetics in the L2 classroom is small. Attention is paid to its productive aspect (and neglects the perceptual one), and pronunciation is treated only as a complement to speaking skills. This contradicts the aforementioned L1 processing theories, and ignores such problems of initial L2 learning as impaired perception of L2 speech sounds and motor habits developed for L1 sounds. Therefore, more attention should be paid to phonetics and the development of articulatory awareness at the beginning of L2 learning. Polish is a moderately consonantal language with not particularly transparent spelling. Learners' problems with Polish phonetics are mainly due to L1 interference, however the most problematic Polish sounds for foreigners can be identified and include: [ɕ], [ʑ], [ʨ], [ʥ] and [ɨ]. The proposed articulation diagram, which is a graphic representation of the sound system of Polish, is an effective tool for developing articulatory awareness at the beginning of learning Polish as a foreign language and makes it possible to postpone contact with the written form of the language until later.

2022-06-27T00:00:00Z